«Η ακολουθία των Χαιρετισμών της Θεοτόκου» Γράφει ο Θεόδωρος Ρόκας, θεολόγος

Η Ακολουθία των Χαιρετισμών

Γράφει:
Ο Θεόδωρος Ρόκας
Θεολόγος Μ.Α. Ερμηνευτικής θεολογίας

Ακάθιστος ύμνος ονομάζεται γενικά κάθε ορθόδοξος χριστιανικός ύμνος ο οποίος ψάλλεται από τους χριστιανούς πιστούς σε όρθια στάση. Ως Ακάθιστος Ύμνος έχει επικρατήσει να λέγεται έτσι ένας ύμνος προς τιμήν της Θεοτόκου, το Κοντάκιο «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ» καθώς και η  ακολουθία που ψάλλεται στον Όρθρο του Σαββάτου της Ε’ Εβδομάδας των Νηστειών, ή κατά το απόγευμα της Παρασκευής της αυτής εβδομάδας συναρμοσμένη με την ακολουθία του Μικρού Αποδείπνου. Το Σάββατο ή την Παρασκευή της Ε’ Εβδομάδας ψάλλονται ολόκληροι οι ΚΔ’ Οίκοι των Χαιρετισμών της Θεοτόκου (24 Γράμματα της Ακροστιχίδας), ενώ κατά τις τέσσερις πρώτες Παρασκευές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής ψάλλεται αποσπασματικά δηλ. μια στάση κάθε Παρασκευή που αποτελείται από 6 Γράμματα – Οίκους, «εν είδει προεορτίων και μεθεόρτων» της εορτής του Ευαγγελισμού, τα οποία καταλιμπάνονται λόγω του κατανυκτικού χαρακτήρα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.
Στην Ακολουθία αυτή επισυνάπτεται ο κανόνας της Θεοτόκου «Ἀνοίξω τὸ στόμα μου…«, ο οποίος διακρίνεται για το περιεχόμενο του, όπου εξιστορούνται τα γεγονότα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, της ενανθρωπήσεως του Υιού και Λόγου του Θεού, καθώς και άλλα δογματικά ζητήματα που αφορούν το πρόσωπο της Θεοτόκου και το κοσμοσωτήριο έργο του Κυρίου. Ο κανόνας είναι ποίημα του Ιωσήφ του υμνογράφου ενώ οι ειρμοί των ωδών είναι γραμμένοι από τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό. Οι δυο αυτοί υμνογράφοι επικεντρώνονται σε τέσσερα κυρίως σημεία:
α. στις προτυπώσεις του Χριστού και της Θεοτόκου στην Παλαιά Διαθήκη,
β. στη θεότητα και την ανθρωπότητα του Ιησού Χριστού,
γ. στην προσωπικότητα και το ρόλο της Υπεραγίας Θεοτόκου στην εκπλήρωση του σχεδίου της θείας Οικονομίας και
δ. στην εν Χριστώ σωτηρία του κόσμου.
Οι ΚΔ’ Οίκοι του Ακαθίστου Ύμνου σχηματίζουν ακροστιχίδα, δηλ. είναι γραμμένοι με την ίδια σειρά που είναι τοποθετημένα τα γράμματα του ελληνικού αλφάβητου και η ακροστιχίδα τους μαρτυρεί την ακεραιότητα του ύμνου αλλά δυστυχώς όχι τον ποιητή, ο οποίος παραμένει μέχρι σήμερα άγνωστος. Διαιρούνται σε δυο μεγάλες ενότητες με δυο υποενότητες η καθεμία. Ο υμνωδός τους προσπαθεί έτσι να παρουσιάσει στην μεν πρώτη την ιστορική αποκάλυψη του Θεού, ενώ στη δεύτερη αποσκοπεί να εκθέσει τη χριστολογία και τη σωτηριολογία.
Η πρώτη ενότητα περιλαμβάνει τους Οίκους Α – Μ, στους οποίους εκτίθενται τα θαυμαστά γεγονότα της ζωής του Κυρίου από τη στιγμή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου μέχρι και την Υπαπαντή του. Χαρακτηρίζεται ως ιστορική με την πρώτη υποενότητα (Οίκοι Α -Ζ) να αναφέρεται στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, ενώ η δεύτερη υποενότητα (Οίκοι Η – Μ) αναφέρεται στη Γέννηση του Χριστού, όπως περιγράφεται στα ευαγγέλια του Λουκά και του Ματθαίου.
Η δεύτερη ενότητα περιλαμβάνει τους Οίκους Ν – Ω και εκθέτει τη δογματική διδασκαλία της Ορθοδόξου Εκκλησίας κυρίως σε χριστολογικό και σωτηριολογικό επίπεδο. Εξετάζει η μεν πρώτη υποενότητα (Οίκοι Ν – Σ) τα κύρια σημεία της θείας ενανθρώπησης με αναφορά στη θεότητα του Ιησού Χριστού, το σκοπό της ενανθρώπησης και την εν Χριστώ σωτηριολογία. Ο Χριστός χαρακτηρίζεται ως «Βασιλεύς», «Κύριος», «απερίγραπτος Λόγος», «απρόσιτος Θεός», «άυλον φως», «υψηλός Θεός» και ο υμνογράφος αποσκοπεί να καταδείξει τη θεία ιδιότητα, το υπερβατικό του Θεού, το θείο, το ακατάληπτο, το ομοούσιο και ομόθρονο της υποστάσεως του Υιού και Λόγου του Θεού ως δευτέρου προσώπου της Αγίας Τριάδος.
Φυσικά η ενανθρώπηση του Υιού και Λόγου του Θεού δεν πρέπει να νοηθεί ως τοπική κίνηση, αλλά ως άκρα συγκατάβαση. Οι Πατέρες της Εκκλησίας συνηθίζουν καταχρηστικά να χρησιμοποιούν τον όρο «κίνηση του Λόγου» για να προσδιορίσουν το γεγονός της κενώσεως του Λόγου και της προσλήψεως της ανθρωπίνης φύσεως. Η θεότητα του Υιού και Λόγου του Θεού δεν διαιρείται αλλά ούτε και μερίζεται. Ο Λόγος ήταν «Ὄλος ἐν τοῖς κάτω…» χωρίς να εγκατάλειψη τα άνω «καὶ τῶν ἄνω οὐδόλως…». Ένα ακόμα υμνολογικό χωρίο που μπορεί να μας αποσαφηνίσει ότι η θεότητα ούτε μερίζεται ούτε περιορίζεται από τοπικές και χωροχρονικές διαστάσεις είναι ένα από τα τροπάρια της ζ’ ωδής του κανόνος του Όρθρου του Αγίου και Μεγάλου Σαββάτου, το οποίο πολύ επεξηγηματικά αναφέρει: «Μία ὑπήρχεν, ἡ ἐν τῷ Ἅδῃ ἀχώριστος, καὶ ἐν τάφῳ, καὶ ἐν τῇ Ἐδέμ, Θεότης Χριστοῦ, σὺν Πατρὶ καὶ Πνεύματι» (Τροπάριο ζ’ ωδής Κανόνος Όρθρου Αγίου και Μεγάλου Σαββάτου).
Τέλος η δεύτερη υποενότητα του δευτέρου τμήματος των ΚΔ’ Οίκων του Ακαθίστου Ύμνου (Οίκοι Τ – Ω) αναφέρεται καθαρά στο σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισε η κυρία Θεοτόκος στο σωτήριο σχέδιο της θείας Οικονομίας, όπως πολύ ωραία αναφέρει ο ΚΔ’ και τελευταίος Οίκος των Χαιρετισμών «Ὦ Πανύμνητε Μήτερ, ἡ τεκούσα τὸν πάντων ἁγίων Ἁγιώτατον Λόγον…«.
Συνδεδεμένες με την Ακολουθία του Αποδείπνου, κατά την οποία λαμβάνει χώρα η τέλεση της Ακολουθίας των Χαιρετισμών της Θεοτόκου, είναι οι κατανυκτικές ευχές «Ἄσπιλε, αμόλυντε, ἄφθορε…» και «Καὶ δὸς ἡμῖν Δέσποτα πρὸς ὕπνον ἀπιούσι...», οι οποίες απαγγέλλονται εμμελώς (ψάλλονται). Όμως κατά την ερχόμενη Παρασκευή 24 Μαρτίου, Παρασκευή της Δ’ Εβδομάδας των Νηστειών, οι κατανυκτικές αυτές ευχές δεν θα ακουστούν στους ναούς για έναν και μοναδικό λόγο. Διότι την ερχόμενη Παρασκευή 24 Μαρτίου, παραμονή δηλ. της εορτής του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, η Δ’ Στάση των Χαιρετισμών θα ψαλλεί σε συνδυασμό με τον μεγάλο Εσπερινό του Ευαγγελισμού. Τούτο συμβαίνει διότι κατά την ημέρα της εορτής του Ευαγγελισμού σχολάζει πλήρως η χρήση του Τριωδίου, δηλ. του λειτουργικού εκείνου βιβλίου που χρησιμοποιείται στις ακολουθίες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής (πλην Κυριακής) και ψάλλεται η ακολουθίες της εορτής ως έχουν λόγω του πανηγυρικού της ημέρας και του μεγαλείου της Δεσποτικής και συνάμα Θεομητορικής εορτής.